शेतीमध्ये पिकांचे चांगले उत्पादन मिळवण्यासाठी किडी आणि रोगांवर नियंत्रण ठेवणे अत्यंत महत्त्वाचे असते. जसे किडींवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी कीटकनाशकांचा वापर केला जातो, त्याचप्रमाणे बुरशीमुळे होणाऱ्या रोगांवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी बुरशीनाशकांचा वापर केला जातो.
बुरशीजन्य रोगांमुळे पिकांच्या वाढीवर परिणाम होतो तसेच उत्पादनात मोठी घट येऊ शकते. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी बुरशीजन्य रोगांची माहिती घेऊन योग्य वेळी योग्य बुरशीनाशकांचा वापर करणे आवश्यक आहे.
या लेखामध्ये आपण बुरशीनाशके म्हणजे काय, बुरशीजन्य रोग कसे पसरतात, बुरशीनाशकांचे प्रकार, त्यांचा वापर, फायदे आणि वापरताना घ्यावयाची काळजी याबद्दल सविस्तर माहिती जाणून घेणार आहोत.
बुरशीनाशके म्हणजे काय?
बुरशीनाशके म्हणजे बुरशीमुळे पिकांमध्ये होणाऱ्या रोगांना प्रतिबंध करण्यासाठी किंवा त्यावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी वापरली जाणारी रासायनिक किंवा जैविक औषधे.
बुरशी हा सूक्ष्मजीवांचा एक प्रकार आहे जो पिकांच्या पानांवर, खोडावर, मुळांवर, फुलांवर आणि फळांवर आक्रमण करून त्यांना नुकसान पोहोचवतो. बुरशीचा प्रादुर्भाव वाढल्यास पिकांची वाढ मंदावते आणि उत्पादनात घट येते.
पिकांमध्ये बुरशीमुळे अनेक प्रकारचे रोग दिसून येतात.
बुरशीमुळे होणारे प्रमुख रोग
डाऊनी मिल्ड्यू
पावडरी मिल्ड्यू
करपा रोग
गंज रोग
ब्लाइट
हे सर्व रोग पिकांच्या विविध भागांवर परिणाम करून पिकांचे नुकसान करतात. त्यामुळे या रोगांवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी बुरशीनाशकांचा वापर केला जातो.
बुरशीजन्य रोग कसे पसरतात?
बुरशीजन्य रोग हे हवा वारा पाणी जास्त आद्रता यामुळे पसरतात बुरशी पसरण्यासाठी थंड आणि जास्त आद्रता असलेले वातावरण हे पोषक असते. काही पिकांची उदाहरणे खाली दिली आहे
उदा.:
टोमॅटोमध्ये अर्ली ब्लाइट
द्राक्षात डाऊनी मिल्ड्यू
गव्हात गंज रोग
भातात करपा रोग
बुरशीनाशकांचे प्रकार
बुरशीनाशक म्हटलं की कोणतेही बुरशीनाश फवारणीसाठी घेतले तर चालत नाही त्यासाठी पिकावर कोणती बुरशी आहे हे कळणे गरजेचे आहे तसेच कोणत्या प्रकारातील बुरशीनाशकांचा फवारणीसाठी अधिक फायदा होईल हे सुद्धा ठरवणे गरजेचे आहे तर खालील प्रमाणे बुरशीनाशकांचे काही प्रकार पडतात
संपर्क बुरशीनाशके (Contact Fungicides)
संपर्क प्रकारातील बुरशीनाशके ही पिकाच्या पृष्ठभागावर राहून बुरशीचा नाश करते. संपर्क बुरशीनाशकेही पानांच्या वरच्या बाजूला संरक्षण देतात पृष्ठभागावरील बुरशीना वाढू देत नाही पण ही बुरशीनाशके फवारल्यानंतर लगेच पाऊस झाला तर धून जातात.
उदाहरणे
मॅन्कोझेब
कॅप्टन
क्लोरोथॅलोनील
यानंतर दुसरा प्रकार म्हणजे
प्रणालीगत बुरशीनाशके (Systemic Fungicides)
प्रणाली गत बुरशीनाशके ही पिकांच्या आत शोषले जातात त्यामुळे ही बुरशीनाशके पिकांच्या पूर्ण भागात विभागली जातात यामुळे झाडाच्या आतून बुरशीवर नियंत्रण मिळवणे सोपे जाते ही बुरशीनाशके खूप प्रभावी असतात त्यामुळे त्यांचा कमी प्रमाणात वापर करणे देखील फायदेशीर असते
उदाहरणे
कार्बेन्डाझिम
हेक्साकोनाझोल
ट्रायसायक्लाझोल
त्यानंतर बुरशीनाशकांचा तिसरा प्रकार म्हणजे जैविक बुरशीनाशके
3. जैविक बुरशीनाशके (Biological Fungicides)
जैविक बुरशीनाशकेही नैसर्गिक सूक्ष्मजीवांपासून बनवलेले असतात. ही बुरशीनाशके पर्यावरण पूरक असतात मातीसाठी पूरक असल्याकारणाने सेंद्रिय शेतीत या बुरशीनाशकांचा मोठ्या प्रमाणात वापर केला जातो
उदाहरणे
ट्रायकोडर्मा
बॅसिलस सब्टिलिस
बुरशीनाशकांचा वापर का आवश्यक आहे?
बुरशीनाशकांचा वापर करणे का गरजेचे आहे त्याचे फायदे खालील प्रमाणे
बुरशीनाशकांचे इतर प्रकार
1. प्रतिबंधात्मक बुरशीनाशके (Preventive Fungicides)
ही बुरशीनाशके रोग येण्यापूर्वीच वापरली जातात. यामुळे बुरशी वाढण्यापूर्वीच तिचा प्रसार थांबतो.
वैशिष्ट्ये
रोग होण्यापासून संरक्षण करतात
पिकांच्या पानांवर संरक्षणात्मक थर तयार करतात
नियमित फवारणी आवश्यक असते
उदाहरणे
मॅन्कोझेब
कॅप्टन
क्लोरोथॅलोनील
2. उपचारात्मक बुरशीनाशके (Curative Fungicides)
ही बुरशीनाशके रोग झाल्यानंतर वापरली जातात. म्हणजे पिकांवर बुरशी दिसल्यानंतर ती नियंत्रणात आणण्यासाठी वापरली जातात.
वैशिष्ट्ये
आधी झालेला रोग नियंत्रित करतात
बहुतेक प्रणालीगत असतात
उदाहरणे
कार्बेन्डाझिम
हेक्साकोनाझोल
प्रोपिकोनाझोल
3. नाशक बुरशीनाशके (Eradicant Fungicides)
ही बुरशीनाशके आधीपासून असलेल्या बुरशीचा पूर्ण नाश करतात.
वैशिष्ट्ये
बुरशीच्या पेशी नष्ट करतात
तीव्र रोगांवर वापरली जातात
उदाहरणे
सल्फर आधारित औषधे
काही ट्रायझोल गटातील औषधे
4. संरक्षणात्मक बुरशीनाशके (Protectant Fungicides)
ही बुरशीनाशके पिकांचे बाहेरील संरक्षण करतात आणि बुरशीला झाडात प्रवेश करू देत नाहीत.
उदाहरणे
बोर्डो मिश्रण
कॉपर ऑक्सीक्लोराईड
मॅन्कोझेब
लक्षात ठेवण्यासारखी गोष्ट
शेतकरी अनेकदा खालील प्रकारांचा एकत्रित वापर करतात:
प्रतिबंधात्मक
संरक्षणात्मक
प्रणालीगत
याला Integrated Disease Management (IDM) असे म्हणतात. यामुळे रोग नियंत्रण अधिक प्रभावी होते.
पिकांचे संरक्षण
बुरशीनाशकांचा वापर केलास पिकांचे संरक्षण होते बुरशीमुळे होणाऱ्या रोगास नियंत्रण मिळते
उत्पादन वाढ
बुरशी नियंत्रण मिळाल्यास उत्पादन वाढते
शेतीमध्ये पिकांचे उत्पादन वाढवण्यासाठी योग्य खत व्यवस्थापन करणे अत्यंत महत्त्वाचे असते. याबद्दल अधिक माहिती वाचण्यासाठी 👉 शेणखत म्हणजे काय? फायदे, तयार करण्याची पद्धत आणि प्रति एकर वापर हा लेख वाचा. आमचे
http://🔗 शेणखत म्हणजे काय? फायदे, तयार करण्याची पद्धत आणि प्रति एकर वापर�
3. गुणवत्तेत सुधारणा
फळे आणि धान्यांची गुणवत्ता चांगली राहते.
4. आर्थिक फायदा
शेतकऱ्यांचे नुकसान कमी होते.
बुरशीनाशके कधी वापरावीत?
बुरशीनाशके कधी वापरावेत हा प्रश्न शेतकऱ्यांना अनेकदा पडतो बुरशीनाशके वापरत असताना रोगाची सुरुवात दिसतात बुरशीनाशकांचा वापर केला पाहिजे पानावर फुलावर फळावर नेहमी लक्ष ठेवून बुरशीनाशकांचा वापर करणे फायदेशीर असते
वातावरणातील बदल लक्षात घेऊन आणि बुरशीनाशके फवारणी करणे फायदेशीर ठरते बुरशीनाशकांची फवारणी प्रतिबंधात्मक उपाय म्हणून केल्यास होणारे नुकसान टाळले जाऊ शकते त्यामुळे वातावरणात आद्रता जास्त असल्यास बुरशीनाशकांची फवारणी घेणे फायदेशीर ठरते
बुरशीनाशकांची फवारणी कशी करावी?
योग्य पद्धतीने फवारणी केल्यास परिणाम चांगले मिळतात.
फवारणी करताना लक्षात ठेवण्याच्या गोष्टी
सकाळी किंवा संध्याकाळी फवारणी करावी
शिफारस केलेले प्रमाण वापरावे
पावसाच्या आधी फवारणी टाळावी
फवारणी करताना संपूर्ण झाड ओले होईल याची काळजी घ्यावी
पिकांमध्ये अन्नद्रव्यांची कमतरता असल्यास बुरशीजन्य रोग वाढण्याची शक्यता असते. याबद्दल सविस्तर माहिती 👉 पिकांमध्ये अन्नद्रव्यांची कमतरता कशी ओळखावी या लेखात दिली आहे.http://पिकांमध्ये अन्नद्रव्यांची कमतरता कशी ओळखायची? संपूर्ण मार्गदर्शक�
बुरशीनाशकांची फवारणी करताना घ्यावयाची काळजी
बुरशीनाशकांचे फवारणी करत असताना त्याचे प्रमाण हे योग्य असले पाहिजे त्यामुळे बुरशीनाशकांचे लेबल वाचूनच प्रमाण वापरावे
बुरशीनाशके मिक्स करत असताना योग्य कीटकनाशके आणि बुरशीनाशके यांचे मिश्रण करावे जेणेकरून औषधे नास होणार नाही
एकाच बुरशीनाशकाचा वापर वारंवार टाळावा जेणेकरून बुरशी मध्ये रोगप्रतिकारक क्षमता निर्माण होणार नाही आणि हवा तसा रिझल्ट मिळेल
माझ्या निदर्शनात आलेल्या बुरशीनाशकांपैकी भारतामध्ये सर्वात जास्त वापरले जाणारे बुरशीनाशनाची यादी खाली आहे
भारतातील महत्त्वाची बुरशीनाशके
भारतात खालील बुरशीनाशके मोठ्या प्रमाणात वापरली जातात.
मॅन्कोझेब
कार्बेन्डाझिम
मेटालेक्सिल
अझॉक्सीस्ट्रोबिन
प्रोपिकोनाझोल
निष्कर्ष
बुरशीनाशके ही आधुनिक शेतीतील अत्यंत महत्त्वाची साधने आहेत. योग्य वेळी योग्य प्रकारचे बुरशीनाशक वापरल्यास पिकांचे संरक्षण होते, उत्पादन वाढते आणि शेतकऱ्यांना आर्थिक फायदा होतो.
परंतु बुरशीनाशकांचा वापर करताना शिफारस केलेले प्रमाण, योग्य वेळ आणि सुरक्षितता यांचे पालन करणे अत्यंत आवश्यक आहे.
योग्य व्यवस्थापन केल्यास बुरशीजन्य रोगांवर प्रभावी नियंत्रण मिळवता येते आणि शेती अधिक फायदेशीर बनवता येते.
आमचे इतर लेख वाचायला विसरू नका
http://🔗 टोमॅटो पिकातील टुटा किड नियंत्रण | Tuta Absoluta ओळख, लक्षणे व उपाययोजना�
http://🔗 मिरची लागवड नियोजन | 45 दिवसांचे संपूर्ण मार्गदर्शन�
शेतकरी नेहमी विचारतात ते प्रश्न (FAQ)
1. बुरशीनाशके म्हणजे काय?
बुरशीनाशके म्हणजे पिकांमध्ये बुरशीमुळे होणाऱ्या रोगांवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी वापरली जाणारी रासायनिक किंवा जैविक औषधे.
2. बुरशीनाशकांचा वापर कधी करावा?
पिकांवर बुरशीजन्य रोगाची सुरुवात दिसताच किंवा वातावरणात जास्त आर्द्रता असल्यास बुरशीनाशकांची फवारणी करणे फायदेशीर ठरते.
3. बुरशीनाशके किती दिवसांनी फवारावीत?
सामान्यतः बुरशीनाशकांची फवारणी 10 ते 15 दिवसांच्या अंतराने केली जाते. मात्र पिकाचा प्रकार आणि रोगाची तीव्रता यानुसार अंतर बदलू शकते.
4. एकाच बुरशीनाशकाचा वारंवार वापर करावा का?
नाही. एकाच बुरशीनाशकाचा वारंवार वापर केल्यास बुरशीमध्ये प्रतिकारशक्ती निर्माण होऊ शकते. त्यामुळे वेगवेगळ्या गटातील बुरशीनाशकांचा वापर करणे योग्य ठरते.
5. बुरशीनाशके आणि कीटकनाशके एकत्र मिसळता येतात का?
काही वेळा बुरशीनाशके आणि कीटकनाशके एकत्र मिसळता येतात, पण त्यासाठी औषधांच्या लेबलवरील सूचना तपासणे आवश्यक असते.
6. बुरशीनाशकांची फवारणी कोणत्या वेळी करावी?
फवारणी सकाळी लवकर किंवा संध्याकाळी करणे उत्तम असते. दुपारच्या उन्हात फवारणी टाळावी.
7. बुरशीजन्य रोग का होतात?
जास्त आर्द्रता, पाऊस, थंड वातावरण आणि संक्रमित बियाणे यामुळे बुरशीजन्य रोग वाढतात.